مؤلف مجهول
ديباچهء مصحح 15
اصطلاحات صوفيان ( متن كامل رساله مرآت عشاق ) ( فارسى )
براى پاسخ به اين پرسش ، تعداد زيادى كتاب و تذكره و مرجع ادبى ، عرفانى ، كلامى و حتى فلسفى و تاريخى به دقت از نظر گذرانده شد تا شايد رد پايى از رسالهء مرآت عشاق و مؤلف آن يافته شود . پس از اين مرحله ، حتى اقدام به سبكشناسى رسالهء حاضر و انطباق آن با آثار يا جستارهايى از آثار بازمانده از استادان فن ، در منابع مذكور نمودم و بالاخره اشعار مؤلف را - كه ارزش ادبى چندانى ندارد - مورد تطبيق و سنجش و جستوجوى تاريخى قرار دادم ، اما متأسفانه - و با دريغ - هيچ نشانه و اثرى از مؤلف و تاريخ نگارش مرآت عشاق به دست نيامد . اين كتاب ، در مقايسه با آثارى نظير شرح شطحيات روزبهان بقلى شيرازى ، اصطلاحات محى الدين بن عربى ، اصطلاحات فخر الدين عراقى ، اصطلاحات عبد الرزاق كاشانى ، اصطلاحات شيخ محمود شبسترى و اصطلاحات شاه نعمت الله ولى كرمانى ، متأخرتر است . در يك طبقهبندى سبكى و محتوايى ، مىتوان آن را از سنخ انيس العشاق شرف الدين رامى - زيسته در اواسط قرن هشتم - و لطيفهء غيبيهء دارابى و قواعد العرفاء پوشنجى دانست ، ولى بىهيچ ترديدى هم از حيث وسعت كمّى و هم ژرفاى كيفى ، از آنها برتر و مهمتر است . * * * * * متن مرآت عشاق سبكى منشيانه و تا حدودى مصنوع دارد . مؤلف علاقهء زيادى به استفاده از امكانات و شيوههاى بلاغى نثر ادبى كهن داشته و كوشيده است تسلط خود را در اين زمينه نشان دهد و با صناعتپردازى و تذوّق ادبى ، اين ساختار را شكل بخشد . مصطلحات برگزيدهء او و كيفيت تأويل و شرح و شواهد مثال آن از ابيات شاعران بزرگ ، همراه با اشعار مؤلف كه در جاىجاى كل كتاب مذكور است نيز ، نشان از همين گرايش ادبى دارد . مرآت عشاق را در مجموع مىتوان از آثار خوب قرون نهم تا دوازدهم هجرى قلمداد كرد و اين امر را مقارنه با آثار مشابه و بررسى مؤلفههاى سبكى متن نشان مىدهد . اصرار بر ذكر مترادفات مدرسى و عربى ، همراه با استنادات مكرر به آيات و احاديث و امثال و اشعار عربى و فارسى ، در عين نازكآرايى و سهلگيرى در جهت حصول به معناى مورد نظر ، ويژگى بسيارى از نثرهاى همين دوره است . در حقيقت ، اثر نمىتواند مربوط به قرن سيزدهم و چهاردهم باشد ؛ چرا كه در آن دوره ، تكلّف منشيانه فداى معنا نمىشد